Zagadnienia etyczne związane z ochroną zielników – archiwów zagrożonej bioróżnorodności.

Zbiory botaniczne są obecnie przedmiotem intensywnych badań jako archiwa bioróżnorodności. W dobie rozwoju narzędzi cyfrowych i zaawansowanych metod badań genetycznych, historyczne kolekcje są na nowo „odkrywane”, ponieważ stanowią niewyczerpane źródło informacji na temat zasobów naturalnych w danym miejscu w przeszłości. Na podstawie analizy zbiorów botanicznych można prześledzić m.in. występowanie aktualnie nieobecnych, zagrożonych lub nieistniejących już dziś gatunków roślin i innych organizmów, których obecność jest od nich zależna; zmiany klimatu; a także występowanie chorób i zanieczyszczeń środowiska. W szerszym kontekście, na podstawie integracji danych z różnych terenów pozwala to na ocenę globalnych zmian bioróżnorodności, migracji gatunków i wpływu działalności człowieka na te przemiany.

Jednocześnie, zbiory przyrodnicze, w tym zielnikowe, same często doświadczają fizycznych przekształceń i migracji, ze względu na zmianę właściciela kolekcji w przeszłości lub z powodu konfliktów wojennych. Historycznie, migracje zbiorów miały również związek z polityką kolonialną, która doprowadziła do szeregu problemów związanych z dostępem pierwotnych właścicieli do ich zasobów naturalnych.

Problematyczne wędrówki kolekcji dotyczą także naszego kraju. Nieudokumentowane migracje zbiorów sprawiają, że historia polskich kolekcji przyrodniczych pełna jest luk i nieciągłości. W rodzimych zbiorach można znaleźć wiele takich przykładów. Przy okazji projektów związanych z opracowaniem i konserwacją danego zbioru nieraz udaje się zrekonstruować wycinek historii dziedzictwa przyrodniczego powstałego na terenie Polski lub związanego z naszym krajem. Przykładem takiego znaleziska jest zielnik, znajdujący się w zbiorach Muzeum Archeologicznego w Krzemionkach Opatowskich, który początkowo wiązano z regionem świętokrzyskim. Analiza rękopiśmiennych etykiet wykazała jednak, że zbiór ten pochodzi terenów Śląska. Jest to jeden z licznych przykładów zielników, które w niewyjaśniony sposób przemierzyły wiele kilometrów od miejsca powstania, ale szczęśliwie przetrwały do naszych czasów. Podczas prezentacji pokazane zostaną również inne przykłady.

Ochrona i badania zbiorów przyrodniczych związane są z szeregiem zagadnień etycznych, które należy rozważyć jako element planowania działań prewencyjnych i interwencyjnych wobec zbiorów. W prezentacji postaram się nakreślić wieloaspektowość etyki związanej z ochroną zielników. Ze względu na obecne zagrożenia bioróżnorodności zbiory botaniczne, jako szczególny zasób, muszą być chronione w sposób fizyczny, jednocześnie powinny być udostępniane i poddawane interdyscyplinarnej analizie na tle innych kolekcji, w kontekście szeroko pojętego dziedzictwa przyrodniczego ludzkości.

Antropogeniczna zmian klimatu mocno przyspiesza. Co z przyrodą? Co z nami?

Najnowsze analizy danych pokazują, że w ostatnich latach globalne ocieplenie przyspieszyło, z 0,2°C na dekadę jeszcze 20 lat temu do 0,35°C na dekadę w obecnym dziesięcioleciu. Kolejne obserwacje pokazują, że podstawowy parametr odpowiedzialny za tempo zmiany klimatu – nierównowaga energetyczna planety, rośnie szybko, co gwarantuje kolejne przyspieszenie wzrostu temperatur. Oznacza to, że ocieplenia o 2°C względem epoki przedprzemysłowej, o którym myśleliśmy w kontekście końca wieku, doświadczymy już w następnej dekadzie. Jak odpowie na to tempo zmian przyroda wokół nas? Jak dostosowywać się do tak gwałtownych zmian? Na te pytania wspólnie poszukamy odpowiedzi.

Czym jest, a czym nie jest kryzys ekologiczno-klimatyczny?

Przyjmujemy w sposób dorozumiany, że źródłem kryzysu ekologiczno-klimatycznego są takie czynniki i elementy jak kapitalistyczny model wzrostu, nadmierna eksploatacja zasobów, konsumpcjonizm, oddzielenie człowieka od natury, logika nieustannego wzrostu gospodarczego, czy podporządkowanie polityki interesom gospodarczym.

Definiując je w ten sposób oferujemy stały i szablonowy pakiet rozwiązań: zmianę modelu gospodarczego, głęboką transformację energetyczną, rozwój gospodarki w kierunku jej lokalności,  zmianę systemów żywnościowych, ochronę praw przyrody, nowe modele zarządzania, edukację klimatyczną, aktywizm społeczny, przebudowę instytucji publicznych, a przede wszystkim zmianę kulturową obejmującą sposób myślenia o człowieku, naturze i odpowiedzialności oraz zbudowane na nowym podejściu modele życia.

A jednak zarówno na poziomie epistemicznym, jak i w konsekwencji normatywnym, założenia te i idee nie są weryfikowane. Nie pytamy, co stoi za tak dużą żywotnością kapitalizmu i modelu wzrostu, nie zastanawiamy się, dlaczego konsumpcja jest tak ogromna. Nie akceptujemy człowieka jako gatunku, którego naturą jest „oddzielenie się od natury”.

Pojmując świat w ten sposób, fizykalne parametry złożonego systemu życia, jaki wytworzył się na Ziemi z udziałem tak inteligentnego i zdolnego do głębokiego przekształcania ekosystemu gatunku, próbujemy rozwiązać w paradygmacie kulturalistycznym i konstruktywistycznym.

Dominujące teorie i idee filozoficzne, jak teoria krytyczna, ekologia głęboka, czy ekofeminizm mają w bliżej nieokreślony sposób wpłynąć na zmianę parametrów planetarnego ekosystemu. Niezwykle często splatają się ze zniechęcaniem ludzi i społeczności do dostępnych i możliwych do wdrożenia rozwiązań technologicznych na czele z energią jądrową czy alternatywnymi metodami produkcji białek.

Pozostając w tak zakreślonym obszarze myślenia i działania brak jakichkolwiek istotnych sukcesów w mitygacji i adaptacji do zmian klimatu w skali całej planety, próbujemy przesłonić rzeczywiście wartym odnotowania zwiększeniem udziału czystych źródeł energii w miksie energetycznym planety, pomijając, że zużycie energii pierwotnej nieustannie się zwiększa, a ocieplanie się planety przyspiesza.

Tak opisany świat, stale pogłębiający się kryzys spadku bioróżnorodności i załamywania się ekosystemów, sugeruje, że gdzieś popełniamy błąd. Czy dokonuje się on na poziomie normatywnym, jak w sposób dorozumiany przyjęliśmy, czy opisowym, już na poziomie zupełnie fundamentalnych kategorii na czele z wolną wolą działania tak jednostek, jak społeczności i społeczeństw.

Innymi słowy, czy kryzys wynika ze złych decyzji i złej woli jednostek i tworzonych przez zbiory jednostek struktur i ciał decyzyjnych, czy jest zaszyty w strukturze i dynamice procesów życia?

Co zmieniłoby przyjęcie sugestii zawartej w drugiej części pytania?