Czym jest, a czym nie jest kryzys ekologiczno-klimatyczny?

Przyjmujemy w sposób dorozumiany, że źródłem kryzysu ekologiczno-klimatycznego są takie czynniki i elementy jak kapitalistyczny model wzrostu, nadmierna eksploatacja zasobów, konsumpcjonizm, oddzielenie człowieka od natury, logika nieustannego wzrostu gospodarczego, czy podporządkowanie polityki interesom gospodarczym.

Definiując je w ten sposób oferujemy stały i szablonowy pakiet rozwiązań: zmianę modelu gospodarczego, głęboką transformację energetyczną, rozwój gospodarki w kierunku jej lokalności,  zmianę systemów żywnościowych, ochronę praw przyrody, nowe modele zarządzania, edukację klimatyczną, aktywizm społeczny, przebudowę instytucji publicznych, a przede wszystkim zmianę kulturową obejmującą sposób myślenia o człowieku, naturze i odpowiedzialności oraz zbudowane na nowym podejściu modele życia.

A jednak zarówno na poziomie epistemicznym, jak i w konsekwencji normatywnym, założenia te i idee nie są weryfikowane. Nie pytamy, co stoi za tak dużą żywotnością kapitalizmu i modelu wzrostu, nie zastanawiamy się, dlaczego konsumpcja jest tak ogromna. Nie akceptujemy człowieka jako gatunku, którego naturą jest „oddzielenie się od natury”.

Pojmując świat w ten sposób, fizykalne parametry złożonego systemu życia, jaki wytworzył się na Ziemi z udziałem tak inteligentnego i zdolnego do głębokiego przekształcania ekosystemu gatunku, próbujemy rozwiązać w paradygmacie kulturalistycznym i konstruktywistycznym.

Dominujące teorie i idee filozoficzne, jak teoria krytyczna, ekologia głęboka, czy ekofeminizm mają w bliżej nieokreślony sposób wpłynąć na zmianę parametrów planetarnego ekosystemu. Niezwykle często splatają się ze zniechęcaniem ludzi i społeczności do dostępnych i możliwych do wdrożenia rozwiązań technologicznych na czele z energią jądrową czy alternatywnymi metodami produkcji białek.

Pozostając w tak zakreślonym obszarze myślenia i działania brak jakichkolwiek istotnych sukcesów w mitygacji i adaptacji do zmian klimatu w skali całej planety, próbujemy przesłonić rzeczywiście wartym odnotowania zwiększeniem udziału czystych źródeł energii w miksie energetycznym planety, pomijając, że zużycie energii pierwotnej nieustannie się zwiększa, a ocieplanie się planety przyspiesza.

Tak opisany świat, stale pogłębiający się kryzys spadku bioróżnorodności i załamywania się ekosystemów, sugeruje, że gdzieś popełniamy błąd. Czy dokonuje się on na poziomie normatywnym, jak w sposób dorozumiany przyjęliśmy, czy opisowym, już na poziomie zupełnie fundamentalnych kategorii na czele z wolną wolą działania tak jednostek, jak społeczności i społeczeństw.

Innymi słowy, czy kryzys wynika ze złych decyzji i złej woli jednostek i tworzonych przez zbiory jednostek struktur i ciał decyzyjnych, czy jest zaszyty w strukturze i dynamice procesów życia?

Co zmieniłoby przyjęcie sugestii zawartej w drugiej części pytania?

Zielona ignorancja. Medialny wizerunek ekologii i ekologów w przekazie politycznym, czyli jest źle ale czy może być lepiej?

W teoretycznych rozważaniach nad ochroną środowiska brane jest pod uwagę wiele wymiarów tych działań, ale raczej nie analizuje się wizerunków organizacji ekologicznych. Ten błąd może poważnie osłabiać skuteczność, zwłaszcza w erze mediów cyfrowych, w sytuacji, kiedy przeciwnicy tak chętnie i często szerzą dezinformację wykorzystując media społecznościowe i stygmatyzując organizacje ekologiczne poprzez tworzenie dyskredytujących etykiet.

Wiele z tych działań dokonuje się w kontekście politycznym. Aktorzy polityczni chętnie sięgają po figurę „eko-fanatyka” jako rzekomego reprezentanta środowisk agresywnie i przesadnie walczących o przyrodę, umniejszających rolę człowieka a często działających wbrew interesom narodowym. Z drugiej strony politycy, którzy w swoich programach uwzględniają kwestie środowiska naturalnego nie są wystarczająco skuteczni, wiarygodni i przekonujący. W efekcie komunikacja ekologiczna ma charakter hegemoniczny tzn. w trójkącie komunikowania aktorzy polityczni – media – opinia publiczna najbardziej słyszalny jest głos partii przeciwnych działaniom prośrodowiskowym. Polaryzacja społeczna, czerpanie informacji z własnych „baniek informacyjnych” petryfikuje ten stan, stąd nikła skuteczność edukacji w tradycyjnej formie.

Warto zatem postawić pytanie, czy możliwe jest podjęcie inicjatyw, które będą skuteczne jako przeciwwaga dla narracji stygmatyzujących ekologów i ich działania, a także kto miałby taką aktywność inicjować?

Antropogeniczna zmian klimatu mocno przyspiesza. Co z przyrodą? Co z nami?

Najnowsze analizy danych pokazują, że w ostatnich latach globalne ocieplenie przyspieszyło, z 0,2°C na dekadę jeszcze 20 lat temu do 0,35°C na dekadę w obecnym dziesięcioleciu. Kolejne obserwacje pokazują, że podstawowy parametr odpowiedzialny za tempo zmiany klimatu – nierównowaga energetyczna planety, rośnie szybko, co gwarantuje kolejne przyspieszenie wzrostu temperatur. Oznacza to, że ocieplenia o 2°C względem epoki przedprzemysłowej, o którym myśleliśmy w kontekście końca wieku, doświadczymy już w następnej dekadzie. Jak odpowie na to tempo zmian przyroda wokół nas? Jak dostosowywać się do tak gwałtownych zmian? Na te pytania wspólnie poszukamy odpowiedzi.

Zagadnienia etyczne związane z ochroną zielników – archiwów zagrożonej bioróżnorodności.

Zbiory botaniczne są obecnie przedmiotem intensywnych badań jako archiwa bioróżnorodności. W dobie rozwoju narzędzi cyfrowych i zaawansowanych metod badań genetycznych, historyczne kolekcje są na nowo „odkrywane”, ponieważ stanowią niewyczerpane źródło informacji na temat zasobów naturalnych w danym miejscu w przeszłości. Na podstawie analizy zbiorów botanicznych można prześledzić m.in. występowanie aktualnie nieobecnych, zagrożonych lub nieistniejących już dziś gatunków roślin i innych organizmów, których obecność jest od nich zależna; zmiany klimatu; a także występowanie chorób i zanieczyszczeń środowiska. W szerszym kontekście, na podstawie integracji danych z różnych terenów pozwala to na ocenę globalnych zmian bioróżnorodności, migracji gatunków i wpływu działalności człowieka na te przemiany.

Jednocześnie, zbiory przyrodnicze, w tym zielnikowe, same często doświadczają fizycznych przekształceń i migracji, ze względu na zmianę właściciela kolekcji w przeszłości lub z powodu konfliktów wojennych. Historycznie, migracje zbiorów miały również związek z polityką kolonialną, która doprowadziła do szeregu problemów związanych z dostępem pierwotnych właścicieli do ich zasobów naturalnych.

Problematyczne wędrówki kolekcji dotyczą także naszego kraju. Nieudokumentowane migracje zbiorów sprawiają, że historia polskich kolekcji przyrodniczych pełna jest luk i nieciągłości. W rodzimych zbiorach można znaleźć wiele takich przykładów. Przy okazji projektów związanych z opracowaniem i konserwacją danego zbioru nieraz udaje się zrekonstruować wycinek historii dziedzictwa przyrodniczego powstałego na terenie Polski lub związanego z naszym krajem. Przykładem takiego znaleziska jest zielnik, znajdujący się w zbiorach Muzeum Archeologicznego w Krzemionkach Opatowskich, który początkowo wiązano z regionem świętokrzyskim. Analiza rękopiśmiennych etykiet wykazała jednak, że zbiór ten pochodzi terenów Śląska. Jest to jeden z licznych przykładów zielników, które w niewyjaśniony sposób przemierzyły wiele kilometrów od miejsca powstania, ale szczęśliwie przetrwały do naszych czasów. Podczas prezentacji pokazane zostaną również inne przykłady.

Ochrona i badania zbiorów przyrodniczych związane są z szeregiem zagadnień etycznych, które należy rozważyć jako element planowania działań prewencyjnych i interwencyjnych wobec zbiorów. W prezentacji postaram się nakreślić wieloaspektowość etyki związanej z ochroną zielników. Ze względu na obecne zagrożenia bioróżnorodności zbiory botaniczne, jako szczególny zasób, muszą być chronione w sposób fizyczny, jednocześnie powinny być udostępniane i poddawane interdyscyplinarnej analizie na tle innych kolekcji, w kontekście szeroko pojętego dziedzictwa przyrodniczego ludzkości.

Czy wszystkie antropogeniczne stanowiska kłokoczki południowej Staphylea pinnata powstały w wyniku działalności człowieka?

Kłokoczka południowa Staphylea pinnata należy do gatunków drzewiastych, których rozmieszczenie w Europie Środkowej od wielu lat budzi dyskusję. Część izolowanych stanowisk, zwłaszcza zlokalizowanych poza zwartym zasięgiem gatunku, tradycyjnie uznawano za antropogeniczne, wiążąc ich powstanie z dawną działalnością człowieka oraz historycznym osadnictwem. W wielu przypadkach, m.in. na ruinach dawnych domostw, opuszczonych wsiach, zamczyskach czy w otoczeniu historycznych założeń osadniczych, interpretacja ta znajduje silne uzasadnienie i nie budzi większych wątpliwości. Jednocześnie najnowsze badania wskazują, że nie wszystkie stanowiska przypisywane działalności człowieka muszą mieć takie pochodzenie. Wyniki najnowszych badań wskazują, że występowanie kłokoczki na wczesnośredniowiecznych średniowiecznych grodziskach, zlokalizowanych w lasach, zależy przede wszystkim od łączności krajobrazowej z naturalnymi populacjami gatunku oraz struktury drzewostanu, zwłaszcza stopnia otwarcia okapu. Wyniki te wskazują, że grodziska nie stanowią odrębnego typu siedliska, a obecność gatunku jest silniej związana z ograniczeniami dyspersji i warunkami świetlnymi niż z samym historycznym użytkowaniem tych obiektów. W konsekwencji część stanowisk określanych jako antropogeniczne może mieć pochodzenie naturalne lub stanowić efekt spontanicznej kolonizacji odpowiednich siedlisk. Wystąpienie prezentuje dane o rozmieszczeniu stanowisk S. pinnata uznawanych za antropogeniczne oraz podejmuje próbę krytycznej oceny ich genezy w świetle dotychczasowej wiedzy oraz najnowszych wyników badań.

Antarktyka, czyli z wizytą w Raju
W dzikich, nietkniętych przez człowieka miejscach, gdzie Przyroda rządzi niepodzielnie, trudno oprzeć się wrażeniu, że tak właśnie wygląda Raj. Największym z takich rejonów jest Antarktyka. Wobec majestatu jej lodowców, ufności jej dzikich mieszkańców i czystości jej dziewiczych śniegów, nie możemy nie czuć się jak wyjątkowo uprzywilejowani goście.
Dowiemy się trochę o codziennym życiu ludzi pracujących na Polskiej Stacji Antarktycznej im. Henryka Arctowskiego, a także o wielu innych zwierzętach, dla których Antarktyka jest domem. Poznamy kilka gatunków pingwinów i innych ptaków morskich, a także uchatek i niektórych waleni. Będziemy mieć okazję nie tylko je podziwiać, ale też posłuchać ich głosów. Dowiemy się też nieco o historii Falklandów i Georgii Południowej i bęmy mogli zachwycić się krajobrazami tych odległych rejonów oraz podziwiać niezrównane piękno gór lodowych.
Zapraszam na wizytę w prawdziwym Raju na Ziemi.

Geopark – więcej niż geologia. O ochronie dziedzictwa, edukacji i rozwoju lokalnym

Geopark wbrew powszechnemu przekonaniu to znacznie więcej niż obszar wyróżniający się wyjątkowymi formacjami geologicznymi. Istotą tego obszaru funkcjonalnego jest połączenie ochrony dziedzictwa, edukacji, geoturystyki oraz zrównoważonego rozwoju lokalnego. Geologia stanowi punkt wyjścia do poznawania przyrody, historii i kultury regionu, a także do budowania więzi mieszkańców z miejscem, w którym żyją.

Jednym z najważniejszych zadań geoparku jest ochrona dziedzictwa geologicznego. Obejmuje ona nie tylko formacje skalne, minerały, skamieniałości czy charakterystyczne formy terenu, ale również krajobraz, ekosystemy oraz dziedzictwo historyczne i kulturowe. Geologia często wpływała na rozwój osadnictwa, górnictwa, rolnictwa czy rzemiosła, dlatego jej historia jest ściśle związana z historią lokalnych społeczności. Dobrymi przykładami są polskie geoparki funkcjonujące w sieck globalnych geoparków UNESCO: Łuk Mużakowa, którego walory geologiczne są powiązane z historią przemysłu i wykorzystaniem terenów pogórniczych, Geopark Świętokrzyski, funkcjonujący w sieci UNESCO od 2021 r., a którego wyjątkowość wynika z bardzo dobrze zachowanego zapisu historii geologicznej, ale także z obecności licznych śladów działalności człowieka, w tym dawnych kamieniołomów i kopalń  czy Kraina Wygasłych Wulkanów, powołany 2024 r., który wykorzystuje pozostałości dawnej aktywności wulkanicznej oraz historię wydobycia surowców do rozwoju edukacji i turystyki. Interesującym przykładem projektowanego obszaru jest Małopolski Przełom Wisły – odcinek doliny Wisły między Zawichostem a Puławami. Obszar ten wyróżnia się cennymi odsłonięciami geologicznymi, walorami krajobrazowymi i geomorfologicznymi, a jednocześnie bogatym dziedzictwem kulturowym. Projekt geoparku może stworzyć podstawy do rozwoju geoedukacji i zrównoważonej turystyki, choć bardzo istotne jest zaangażowanie lokalnych społeczności i organizacji.

Drugim ważnym filarem geoparków jest edukacja. Ścieżki geologiczne, warsztaty, wycieczki z przewodnikiem i programy dla szkół pozwalają poznawać historię Ziemi bezpośrednio w terenie. Współczesna geoedukacja obejmuje nie tylko geologię, lecz także ochronę środowiska i zasady zrównoważonego rozwoju. Geopark może więc pełnić funkcję „szkoły pod gołym niebem”, zwiększając świadomość uczniów, studentów czy w końcu samych  mieszkańców i turystów.

Geopark wspiera również rozwój gospodarczy regionu. Zrównoważona turystyka przyciąga odwiedzających, którzy korzystają z lokalnych usług, noclegów, gastronomii, przewodników czy produktów regionalnych. Geoparki zwiększają aktywność gospodarczą mieszkańców i wzmacniają rozpoznawalność regionu. Warunkiem jest jednak zachowanie równowagi między ochroną dziedzictwa a rozwojem turystyki.

Geopark można zatem postrzegać jako narzędzie łączące ochronę, edukację i rozwój. Geologia jest jego fundamentem, ale najważniejsza jest integracja przyrody, kultury i lokalnej społeczności. Dobrze funkcjonujący geopark może nie tylko chronić dziedzictwo, lecz także uczyć, budować tożsamość mieszkańców i tworzyć nowe możliwości rozwoju regionu.